Σάββατο, 13 Σεπτεμβρίου 2008

Φόβος, θλίψη, απόγνωση

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 13/09/2008
Φάκελος
Γυναικείες φυλακές

ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ Τα 2/3 των κρατούμενων γυναικών είναι μητέρες, οι οποίες στις περισσότερες περιπτώσεις βιώνουν την απομόνωση από τα παιδιά τους

Φόβος, θλίψη, απόγνωση
Των ΙΩΑΝΝΑΣ ΣΩΤΗΡΧΟΥ - ΜΑΡΙΑΣ ΔΕΔΕ

Ανθρωποι που βρίσκονται στη φυλακή επειδή δεν έχουν χρήματα. Οι ερευνήτριες συνάντησαν κρατούμενες που στερούνταν το ποσό εξαγοράς της βραχυχρόνιας ποινής τους.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα για τις κρατούμενες στη μοναδική φυλακή για γυναίκες σε όλη τη χώρα;

Η επικοινωνία με τους δικούς τους, που προσκρούει σε αντικειμενικές δυσκολίες: αρκετές βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από τα σπίτια τους, τα επισκεπτήρια είναι συχνά αδύνατο να γίνουν εξαιτίας της γεωγραφικής απόστασης που χωρίζει τη φυλακή από τον τόπο διαμονής της οικογένειας και των εξόδων που απαιτούνται. Κάτι που προφανώς έχει ενταθεί με τη μεταφορά των γυναικείων φυλακών στη Θήβα.

Ελλειψη επικοινωνίας που συνιστά μαρτύριο για τις μητέρες κρατούμενες που ξεπερνούν τα δύο τρίτα του πληθυσμού στις γυναικείες φυλακές. Πολλά παιδιά στην άλλη άκρη της Ελλάδας αδυνατούν να ταξιδέψουν καθώς τα έξοδα μεταφοράς, διαμονής, διατροφής είναι αρκετά, ενώ χρειάζονται και ενήλικα συνοδό. Τουλάχιστον στην Αθήνα, όλο και κανένας συγγενής ή φίλος μπορεί να υπήρχε, ενώ στη Θήβα...

Αν γνωρίζουμε λίγα για τις φυλακές, για τις γυναικείες φυλακές είναι ακόμη λιγότερα αυτά που γίνονται γνωστά. Οδηγός μας για να αφουγκραστούμε τις αγωνίες πίσω από τα τείχη της κοινωνικής απομόνωσης είναι η έρευνα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών στο πλαίσιο του προγράμματος «Αλκηστις-EQUAL: Οικογενειακή-κοινωνική και επαγγελματική επανένταξη ειδικών ομάδων πληθυσμού.

Η περίπτωση των γυναικών κρατουμένων» των Φρονίμου-Μητροσύλη (Δεκέμβριος 2006) και η διατριβή «Μάνες υπό περιορισμό: μητρικές αναπαραστάσεις σε μια ελληνική γυναικεία φυλακή» της Τουλίνας Δέμελη (Οκτώβριος 2007).

Μερικά γενικά χαρακτηριστικά επιβεβαιώνουν την ταξικότητα της φυλακής ως χώρου ελέγχου των «ευάλωτων»: η πλειονότητα των κρατουμένων προέρχεται από κατώτερα κοινωνικά-οικονομικά στρώματα και διαθέτει μάλλον χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Η ίδια η ζωή στη φυλακή συνεπάγεται έξοδα για προσωπικά είδη (προσωπικής καθαριότητας κ.λπ.) τα οποία ορισμένες κρατούμενες έκριναν «δυσβάσταχτα».

Μέχρι τον Μάιο κρατούνταν στην «Κορδαλλού», όπως οι ίδιες οι κρατούμενες αποκαλούσαν τις γυναικείες φυλακές, υπερδιπλάσιες από τη χωρητικότητά τους: σχεδόν 600 γυναίκες για 270 θέσεις, εκ των οποίων 218 αλλοδαπές και 187 υπόδικες.

Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ύστερα από αυτοψία το 2004 διαπίστωνε πέραν του υπερπληθυσμού ελάχιστες δυνατότητες ψυχαγωγίας και άθλησης, ανεπαρκή ιατρική περίθαλψη, κακές συνθήκες καθαριότητας, που διευκολύνουν τη μετάδοση ασθενειών, ευρύτατα διαδεδομένη χορήγηση ψυχοφαρμάκων, ελλείψεις γιατρών και κυρίως επιστημονικού προσωπικού.

Τα αδικήματά τους μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες: σχεδόν οι μισές, για την ακρίβεια 283, κρατούνταν για παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών, εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας και εγκλήματα κατά της ζωής. Σήμερα έχουν μεταφερθεί στη Θήβα χωρητικότητας 400 γυναικών όσες έχουν καταδικαστεί, μαζί τους και μητέρες με τα παιδιά τους, ενώ σε ειδικό χώρο κρατούνται οι ανήλικες που έχουν παραβεί τον νόμο. Οι υπόδικες παραμένουν στον Κορυδαλλό.

Μπορεί ο συνωστισμός να μην αποτελεί πλέον πρόβλημα, αλλά έτσι κι αλλιώς οι γυναίκες σπάνια διαμαρτύρονται για τις συνθήκες κράτησης. Αλλα είναι τα προβλήματα που τις «καίνε».

* Εντονα οδυνηρή χαρακτηρίζουν την εμπειρία του μηχανισμού απονομής ποινικής δικαιοσύνης, καθώς πιστεύουν ότι οι ποινές τους είναι κατά πολύ αυστηρότερες από τις αντίστοιχες των ανδρών. Σύμμαχός τους σ'αυτή την εντύπωση, η διακομματική επιτροπή της Βουλής για τις φυλακές που εφιστούσε την προσοχή του νομοθέτη στο φαινόμενο της άμετρης εγκληματοποίησης πολλών μορφών συμπεριφοράς, οι οποίες θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με ηπιότερα μέσα.

*Η φυλακή από μόνη της δημιουργεί συνθήκες πόνου, τιμωρίας, απομόνωσης και δυστυχίας και συνιστά μια αφετηρία επώδυνων καταστάσεων για τις φυλακισμένες. Η είσοδος στη φυλακή είναι ένα «σοκ»: δεν ξεχνούν την ταπείνωση του γδυσίματος και της σωματικής έρευνας όταν περάσουν το κατώφλι της, που τους δημιουργούν αισθήματα ντροπής και βρωμιάς. «Πολλές γυναίκες βιώνουν αυτή τη διαδικασία ως μια διάβαση από την αξιοπρέπεια στον εξευτελισμό και την ταπείνωση, που τους αφήνει ανεξίτηλα σημάδια».

*Αρχικά βιώνουν μια ιδιαίτερα φορτισμένη ψυχολογικά περίοδο προσαρμογής που μπορεί να οδηγήσει σε αυτοκαταστροφικές σκέψεις και πράξεις (απόπειρες αυτοκτονίας, αυτοτραυματισμοί).

* Φόβος, θλίψη, απόγνωση, το άγχος της μοναξιάς και της σιωπής, συναισθήματα που συχνά σωματοποιούνται κι εκφράζονται με διάφορα συμπτώματα. Και μετά είναι η αίσθηση ότι τα πάντα είναι τα ίδια, ακίνητα: ο καιρός περνάει χωρίς νόημα, σε πλήρη απραξία και τις μεταμορφώνει σε άψυχα, αζήτητα μέσα στον χρόνο όντα. Γίνεται έτσι ακόμη πιο δύσκολη η μετάβαση από την παθητική καθημερινότητα της φυλακής με τις μετέπειτα αυξημένες απαιτήσεις της ζωής στην κοινωνία.

* «Το μορφωτικό και το κοινωνικό επίπεδο της οικογένειας έχει σχέση. Οσο πιο μορφωμένοι και καταρτισμένοι είναι τόσο πιο μεγάλη προκατάληψη υπάρχει απέναντι στη φυλακή... Κι εγώ πολλές φορές λέω καλύτερα να μην ήμουν από την οικογένεια που είμαι... το να μην έχεις ένα δικό σου άνθρωπο είναι φοβερό», λέει η Αθηνά αποτυπώνοντας το ότι ανάλογη με την οικογένεια προέλευσης είναι και η στήριξη που λαμβάνουν στη φυλακή. Στην πλειονότητα, που προέρχεται από οικογένειες με λιγοστά εισοδήματα, η ύπαρξη οικογενειακών δικτύων στήριξης της έγκλειστης μητέρας αποτελεί τον κανόνα κι ας υπάρχουν εξαιρέσεις. Στις λιγοστές όμως περιπτώσεις γυναικών από ευκατάστατες οικογένειες τα πράγματα γίνονται πιο σύνθετα, ίσως και τραγικά. Το κοινωνικό γόητρο της οικογένειας δέχεται σημαντικό πλήγμα και επιλέγουν είτε να την εγκαταλείψουν στην τύχη της καθώς «ντρόπιασε το όνομα της οικογένειας» είτε τείνουν να αποσιωπούν το γεγονός της φυλάκισης όταν αυτό είναι δυνατό στις κοινωνικές τους συναναστροφές.

*Κι ακόμη, όπως αφηγείται η Μίτση: «Αλλες είναι χωρισμένες, άλλες τις άφησαν οι άντρες τους όταν ήρθαν εδώ, τους πήραν τα παιδιά...».

Μητέρες

*Το μεγαλύτερο όμως κόστος του εγκλεισμού για τις γυναίκες, αυτό που τις συγκλονίζει, είναι το γεγονός ότι θα είναι μακριά από τα παιδιά τους: αυτό αποτελεί ένα από τα πλέον δυσβάσταχτα «δεινά της φυλάκισης» καθώς η μητρική σχέση δέχεται καίρια πλήγματα. Το πρόβλημα καθίσταται οξύ για τις μητέρες κρατούμενες, όταν δεν έχουν σε ποιον να αφήσουν τα ανήλικα παιδιά τους ή όταν δεν ξέρουν τι απόφαση να πάρουν σχετικά με τα μωρά ή τα νήπια μέχρι τριών χρόνων: να τα κρατήσουν μαζί τους στη φυλακή ή να τα αποχωριστούν και να μεγαλώσουν εκτός φυλακής. Οι περισσότερες αποφασίζουν να τα κρατήσουν μαζί τους και συνήθως αφού απομακρυνθούν τα παιδιά προβληματίζονται για την ορθότητα της επιλογής τους, καθώς γίνεται φανερό αν και κατά πόσο επηρεάστηκαν από τον εγκλεισμό τους: αυτό που φαίνεται να μένει χαραγμένο στη μνήμη των παιδιών είναι το μαζικό και ταυτόχρονο κλείδωμα και ξεκλείδωμα των κελιών, θαλάμων και πτερύγων, πρωί-βράδυ.

Κοινό σημείο: η τραγικότητα της στιγμής του αποχωρισμού όταν το παιδί φεύγει. Υπάρχουν παραδείγματα γυναικών που εγκαταλείπουν τον εαυτό τους στα ψυχοφάρμακα. Ομως πέρα από τις έγκλειστες γυναίκες, έμβρυα, βρέφη και παιδιά καλούνται να υποστούν τις συνέπειες τους εγκλεισμού. Εδώ βρίσκεται και το παράδοξο: τα παιδιά που μπαίνουν φυλακή είναι οι μοναδικές περιπτώσεις ανθρώπων που βρίσκονται εκεί χωρίς να συντρέχει νομικός λόγος.

* Μερικές γυναίκες μπορεί να διακόψουν τα επισκεπτήρια με τα παιδιά τους, ενώ άλλες δεν τους λένε πως είναι φυλακή αλλά ότι λείπουν σε ταξίδι για λόγους υγείας ή επαγγελματικούς, θεωρώντας ότι «τα προστατεύουν» καθώς έχουν υπάρξει περιπτώσεις παιδιών που εκδήλωσαν σωματικές αντιδράσεις ή έχασαν τάξη στο σχολείο μετά τη φυλάκιση της μητέρας τους.

*Ο χρόνος που θα έχει περάσει στη φυλακή η μητέρα έχει απώλειες τελεσίδικες, όπως το να μη βλέπει τα παιδιά της να μεγαλώνουν και να μην μπορεί να συμβάλει στην ανατροφή τους.

*Ιδιαιτερότητα της γυναικείας φυλακής αποτελεί ότι τους αποδίδεται επιπλέον μια κοινωνική μομφή, ο στιγματισμός αναφέρεται στη γονική τους ικανότητα. Ανησυχούν μήπως κατηγορηθούν ως κακές μητέρες, φοβούνται μήπως τις ξεχάσουν τα παιδιά τους και στέλνουν αντικείμενα και κατασκευές που φτιάχνουν οι ίδιες και προσπαθούν να δείχνουν ότι είναι κοντά τους, ζουν με την αγωνία της ενδεχόμενης στέρησης της επιμέλειας των παιδιών τους.

*Μερικές φορές το τηλέφωνο αποτελεί το μοναδικό προσφερόμενο μέσο με το οποίο προσπαθούν να μετριάσουν το κενό της απουσίας, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της σχέσης τους με τα παιδιά. Τα προβλήματα ωστόσο της τηλεφωνικής επικοινωνίας είναι πολλαπλά: τα έξοδα για την αγορά της τηλεκάρτας που εξαρτάται και από την οικονομική κατάσταση της κρατούμενης, η αναμονή σε μεγάλες ουρές για τα λίγα κοινόχρηστα καρτοτηλέφωνα, η φασαρία, η αδυναμία απομόνωσης και η διεξαγωγή της συνομιλίας παρουσία πολλών ανθρώπων που περιμένουν και αυτοί να τηλεφωνήσουν.

Προγράμματα

*Οι κρατούμενες αντιστοιχούν σχεδόν στο 5% του συνολικού ανδρικού πληθυσμού των φυλακών: κατά συνέπεια τα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και απασχόλησης και οι δυνατότητες για εκπαίδευση και επιμόρφωση των γυναικών είναι περιορισμένες, παρά την πρόβλεψη για ισότιμη μεταχείριση των κρατουμένων. Ελάχιστες είναι και οι θέσεις εργασίας με ευεργετικό υπολογισμό. Ωστόσο η δυνατότητα επαγγελματικής επανένταξης αποκτά ειδικό βάρος και σημασία για τις μητέρες που μετά την αποφυλάκιση θα κληθούν να συντηρήσουν μόνες τα παιδιά τους, όπως συμβαίνει σε αρκετές περιπτώσεις.

* Σοβαρά κωλύματα στη διαδικασία της επανένταξης υπάρχουν όχι μόνο λόγω του στίγματος, αλλά εξαιτίας και της νομοθεσίας περί ποινικού μητρώου. Μπορεί να αναγνωρίζεται χρόνια ότι η φροντίδα για την κοινωνική επανένταξη αποτελεί καθήκον της πολιτείας, αλλά η πολιτεία ουδέποτε ανέλαβε τις ευθύνες της.

*Μετασωφρονιστική μέριμνα; Πολλές γυναίκες μετά την αποφυλάκιση αντιμετωπίζουν ακόμη και προβλήματα στέγης. Τελικά η επιστροφή στο σπίτι δεν είναι το πιο απλό πράγμα: προβλήματα επαγγελματικής αποκατάστασης, επανασύνδεσης με την οικογένεια, ανάκτησης της μητρικής εξουσίας με παιδιά που έχουν μεγαλώσει μακριά τους ή διαλυμένες οικογένειες, κυρίως έπειτα από μακροχρόνιες ποινές αντιμετωπίζουν οι περισσότερες.

Οπως διηγείται η σ: «Υστερα από τόσα χρόνια έχω ξεχάσει να ζω... Για να φύγω στην άδεια και να πάω από δω στον Πύργο μού έχουν δείξει πώς να το κάνω. Ή όταν πηγαίνουμε στο σούπερ μάρκετ, εγώ χάνομαι. "Αμάν, ρε μαμά!"... Μια φορά πήγαμε σινεμά κι άφησα σ'αυτές (σ.σ. τις κόρες της) την πρωτοβουλία να βγάλουν εισιτήρια. Η αλήθεια είναι ότι εγώ δεν ήξερα να βγάλω εισιτήρια...».

Η Λίνα πριν φυλακιστεί κρατούσε τα οικονομικά και λογιστικά ενός πρατηρίου καυσίμων...

http://www.enet.gr/online/online_text/c=112,dt=13.09.2008,id=54101416

ΑΡΧΕΙΟ